Wanneer we aan sperma denken, denken de meeste mensen waarschijnlijk direct aan zaadcellen. Toch vormen die maar een klein deel van het sperma. Het grootste gedeelte bestaat uit vocht dat wordt geproduceerd door verschillende klieren in het mannelijke voortplantingsstelsel.
Wat zit er in sperma? Onder meer water, suikers, mineralen, eiwitten, enzymen en signaalstoffen. Samen vormen deze stoffen een omgeving die zaadcellen moet helpen om te overleven, te bewegen en hun weg door het vrouwelijke voortplantingsstelsel te vervolgen.
Sperma is daarmee geen simpele vloeistof, maar een complexe mix waarin verschillende organen ieder hun eigen bijdrage leveren.
Wat zit er in sperma?
Sperma bestaat uit zaadcellen en zogenoemd zaadplasma – de vloeistof waarin de cellen worden vervoerd. De zaadcellen zelf vertegenwoordigen gemiddeld slechts enkele procenten van het totale volume. Het grootste aandeel bestaat uit vloeistof afkomstig van de zaadblaasjes en prostaat, aangevuld met kleinere bijdragen van onder meer de zaadleiders en de klieren van Cowper.
De samenstelling is niet toevallig. Verschillende stoffen hebben een functie tijdens de ejaculatie en de daaropvolgende reis van de zaadcellen.
De zaadblaasjes leveren het grootste deel
De twee zaadblaasjes bevinden zich achter de blaas en leveren het grootste gedeelte van het vocht dat uiteindelijk sperma vormt. Afhankelijk van de bron en de individuele situatie gaat het om ongeveer de helft tot driekwart van het totale volume.
Een belangrijk bestanddeel is fructose. Dat is een suiker die als energiebron voor zaadcellen kan dienen. De aanwezigheid van fructose in een spermaonderzoek kan bovendien informatie geven over de werking en doorgankelijkheid van de zaadleiders en zaadblaasjes.
De vloeistof uit de zaadblaasjes bevat daarnaast onder meer prostaglandinen en stoffen die bijdragen aan het relatief alkalische karakter van sperma. Dat is relevant omdat de vagina normaal gesproken een zuurder milieu heeft. Sperma moet dus na de ejaculatie functioneren in omstandigheden die niet optimaal zijn voor zaadcellen.
De zaadblaasjes produceren ook eiwitten die ervoor zorgen dat het sperma kort na de ejaculatie tijdelijk dikker en geelachtig wordt. Hierdoor blijven de zaadcellen aanvankelijk in een soort gel matrix aanwezig.
De prostaat verandert het sperma opnieuw
De prostaat levert doorgaans ongeveer een kwart van het ejaculaat, hoewel de exacte verhouding per persoon kan verschillen. Het prostaatvocht bevat onder andere citraat, zink, eiwitten en verschillende enzymen.
Een van de bekendste enzymen is PSA – prostate-specific antigen. De naam is vooral bekend vanwege de PSA-bloedtest die wordt gebruikt bij onderzoek naar de prostaat, maar het enzym heeft ook een normale fysiologische functie.
PSA helpt namelijk bij het afbreken van de eiwitten die het sperma vlak na de ejaculatie een gelachtige structuur geven. Daardoor wordt het sperma geleidelijk weer vloeibaarder en krijgen de zaadcellen meer bewegingsvrijheid. Dit proces staat bekend als liquefactie.
Dat tijdelijk indikken en vervolgens weer vloeibaar worden lijkt misschien vreemd, maar het is onderdeel van de normale samenstelling van sperma.
Zink is een ander opvallend bestanddeel
Prostaatvocht bevat relatief veel zink. Het mineraal speelt verschillende rollen in de biologie van zaadcellen en het voortplantingsstelsel. In sperma bevindt zink zich onder meer in verbinding met eiwitten en andere bestanddelen van het zaadplasma.
Ook bevat het prostaatvocht kleine blaasjes, zogenoemde prostasomes. Deze microscopisch kleine structuren bevatten onder andere eiwitten en lipiden. Onderzoekers bestuderen nog steeds precies hoe ze bijdragen aan de interactie tussen zaadplasma en zaadcellen. Er zijn aanwijzingen dat ze onder meer betrokken zijn bij processen rond beweeglijkheid en bescherming van zaadcellen.
De klieren van Cowper: klein, maar functioneel
Dan zijn er nog de bulbo urethrale klieren, beter bekend als de klieren van Cowper. Hun bijdrage aan het uiteindelijke sperma is klein.
Deze klieren produceren vooral vocht dat vóór de ejaculatie kan vrijkomen. Dit voorvocht helpt de plasbuis te bevochtigen en kan bijdragen aan het minder zuur maken van de omgeving in de plasbuis.
Het is overigens belangrijk om voorvocht niet automatisch als volledig vrij van zaadcellen te beschouwen. Daarom is terugtrekken geen betrouwbare manier om zwangerschap te voorkomen.
Sperma is dus geen ‘bakje met zaadcellen’
Als je alle bestanddelen bij elkaar optelt, ontstaat een heel ander beeld van sperma dan het bekende idee dat het vooral uit zaadcellen bestaat.
Het grootste gedeelte is vloeistof. Daarin zitten onder meer suikers, mineralen, eiwitten, enzymen, lipiden en verschillende andere moleculen. Ook komen er stoffen voor die invloed hebben op de beweeglijkheid en bescherming van zaadcellen en op de interactie met het vrouwelijke voortplantingsstelsel.
De uiteindelijke zuurgraad van sperma ligt normaal gesproken aan de alkalische kant, met een pH rond 7,2 of hoger. Dat helpt de zure omstandigheden die zaadcellen na de ejaculatie tegenkomen gedeeltelijk te compenseren.
Waarom die samenstelling zo belangrijk is
Een zaadcel is op zichzelf klein en kwetsbaar. Om überhaupt kans te maken op bevruchting moet hij vanuit de testis via de zaadleiders worden vervoerd en vervolgens in een compleet andere biologische omgeving terechtkomen.
Het zaadplasma ondersteunt die overgang.
De zaadblaasjes leveren onder meer energiebronnen en stoffen die bijdragen aan de juiste omgeving. De prostaat voegt enzymen en mineralen toe en speelt een belangrijke rol bij het vloeibaar worden van het sperma. De klieren van Cowper dragen eerder in het proces bij aan de omstandigheden in de plasbuis.
Ook de zaadcellen zelf zijn maar één onderdeel van het geheel. Het sperma functioneert als een tijdelijke biologische transportomgeving waarin allerlei processen elkaar opvolgen.
Een kleine hoeveelheid zaadcellen, een complexe vloeistof
Wat zit er in sperma? Veel meer dan de meeste mensen denken.
Zaadcellen vormen slechts een klein gedeelte van het totale volume. De rest is een zorgvuldig samengestelde vloeistof waarin water, suikers, eiwitten, enzymen, mineralen en andere stoffen samenkomen.
Juist die combinatie maakt het mogelijk dat zaadcellen hun reis kunnen beginnen en onder de juiste omstandigheden hun beweeglijkheid kunnen behouden.
Sperma is daarom vanuit biologisch oogpunt veel interessanter dan alleen het zichtbare eindproduct van een ejaculatie. Het is het resultaat van samenwerking tussen meerdere organen en klieren – ieder met een eigen taak binnen een complex voortplantingssysteem.
