Wanneer een meisje in de puberteit nog niet menstrueert, hoeft dat niet meteen op een probleem te wijzen. Maar als daar terugkerende buikpijn, een opgeblazen gevoel of problemen met plassen of ontlasting bij komen, kan er sprake zijn van een anatomische oorzaak.
Een zeldzame mogelijkheid is een imperforate hymen – een maagdenvlies zonder opening. Het menstruatiebloed kan dan niet naar buiten. Daardoor kan het zich gedurende meerdere cycli ophopen in de vagina en soms ook hoger in het voortplantingsstelsel.
Wat is het maagdenvlies eigenlijk?
Het hymen, in de volksmond het maagdenvlies genoemd, is een dun randje weefsel rond de ingang van de vagina. Het is geen afgesloten vlies dat de vagina normaal gesproken volledig dicht maakt.
Tijdens de ontwikkeling vóór de geboorte verandert het weefsel aan de onderzijde van het vaginale kanaal. Bij de meeste meisjes ontstaat uiteindelijk een opening, waarbij alleen een randje weefsel overblijft. De vorm daarvan kan verschillen. Een ringvormig hymen en een halvemaanvormige variant komen veel voor en veroorzaken doorgaans geen klachten.
Het hymen is bovendien geen betrouwbare aanwijzing voor seksuele activiteit. De vorm of aanwezigheid van hymenaal weefsel kan niet aantonen of iemand vaginale seks heeft gehad. Dat maakt het belangrijk om medische anatomie los te zien van culturele ideeën over maagdelijkheid.
Imperforate hymen: wanneer menstruatie niet naar buiten kan
Bij een imperforate hymen ontbreekt de opening volledig. Het is een zeldzame aangeboren variant.
Een meisje kan hierdoor aanvankelijk helemaal geen klachten hebben. De problemen worden vaak pas zichtbaar wanneer de puberteit begint en de menstruatie op gang komt. Het lichaam maakt dan wel baarmoederslijmvlies aan en er vinden menstruatiecycli plaats, maar het bloed kan de vagina niet verlaten.
Het gevolg is haematocolpos: een ophoping van menstruatiebloed in de vagina. Wanneer de hoeveelheid bloed verder toeneemt, kan ook de baarmoeder worden uitgerekt. In sommige gevallen kan het bloed zich zelfs verder omhoog ophopen.
Daarom kan een meisje met een imperforate hymen wel degelijk menstrueren, maar geen zichtbaar menstruatiebloed verliezen.
Waarom ontstaan buikpijn en een opgeblazen gevoel?
Het lichaam blijft iedere cyclus hetzelfde proces uitvoeren. Het baarmoederslijmvlies wordt opgebouwd en vervolgens afgestoten. Normaal gesproken verlaat het bloed via de baarmoederhals, de vagina en uiteindelijk de vulva het lichaam.
Wanneer de uitgang geblokkeerd is, blijft het bloed achter.
De toenemende druk kan verschillende klachten veroorzaken. Denk aan terugkerende of steeds heviger wordende bekken- of buikpijn, een voelbare zwelling en een drukkend gevoel. Ook de blaas en de endeldarm kunnen worden samengedrukt.
Dat kan leiden tot vaker moeten plassen, moeite met het volledig legen van de blaas of juist klachten die op verstopping lijken. ACOG noemt onder meer buikpijn, urineretentie, pijn bij het plassen en obstipatie als mogelijke verschijnselen.
Juist die combinatie kan ervoor zorgen dat de oorzaak aanvankelijk niet wordt herkend.
Niet alleen een imperforate hymen
Een geblokkeerde menstruatie-uitstroom kan overigens meerdere anatomische oorzaken hebben. Een arts moet daarom onderscheid maken tussen bijvoorbeeld een imperforate hymen, een afwijkend tussenschot in de vagina of andere aangeboren afwijkingen.
Bij een meisje met uitblijvende menstruatie én cyclische pijn is lichamelijk onderzoek daarom belangrijk. Echografie kan vervolgens helpen om te zien of er sprake is van opgehoopt bloed en waar een eventuele blokkade zich bevindt.
Vier verschillende varianten van het hymen
Het hymen kent meer variaties dan alleen ‘open’ of ‘dicht’. Bij sommige meisjes is er een heel kleine opening. Bij anderen loopt er een weefselband door de opening, waardoor twee openingen ontstaan. Een andere variant heeft meerdere kleine openingen, vergelijkbaar met een zeef.
Deze varianten worden onder meer aangeduid als microperforatie, septa en cribriform hymen. Ze veroorzaken niet allemaal dezelfde klachten.
Bij een gedeeltelijke opening kan menstruatiebloed bijvoorbeeld wel naar buiten komen, maar onvoldoende worden afgevoerd. Daardoor kunnen klachten ontstaan zoals langdurige of afwijkende afscheiding, pijn of problemen met het gebruik van tampons.
Hoe wordt een imperforate hymen behandeld?
Wanneer een imperforate hymen daadwerkelijk klachten en obstructie veroorzaakt, kan een chirurgische behandeling nodig zijn. De ingreep bestaat uit het openen en verwijderen van het overtollige hymen weefsel, zodat een normale doorgang ontstaat.
Dit wordt vaak een hymenectomie genoemd. De precieze operatietechniek hangt af van de anatomie en de hoeveelheid opgehoopt bloed.
Belangrijk is dat simpelweg een gaatje maken en het opgehoopte bloed laten weglopen niet de aanbevolen aanpak is. Volgens ACOG kan dit het risico op een opstijgende infectie en sepsis vergroten. Het doel is daarom om de obstructie op een gecontroleerde manier te verhelpen.
Na een succesvolle behandeling verdwijnen de klachten doorgaans en kan de menstruatie vervolgens normaal via de vagina naar buiten komen. Een imperforate hymen heeft op zichzelf meestal geen negatieve gevolgen voor de vruchtbaarheid, seksuele functie of latere zwangerschappen.
De mythe rond het maagdenvlies
Rond het hymen bestaan al eeuwen hardnekkige ideeën. Een daarvan is dat het weefsel een soort ‘zegel’ vormt waarvan de toestand iets zou zeggen over maagdelijkheid.
Medisch klopt dat niet.
Het hymen kan van nature verschillende vormen hebben en kan in de loop van het leven veranderen. Bovendien bestaat er geen lichamelijk onderzoek waarmee betrouwbaar kan worden vastgesteld of iemand vaginale seks heeft gehad. De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukt daarom dat zogenoemde maagdelijkheidstesten geen wetenschappelijke of medische basis hebben.
Bij een meisje dat vanwege een imperforate hymen een medische ingreep nodig heeft, gaat het dus om het herstellen van een anatomische doorgang – niet om het ‘herstellen’ of veranderen van haar seksuele status.
Wanneer is uitblijven van menstruatie reden voor onderzoek?
Niet ieder meisje dat op dertienjarige leeftijd nog niet menstrueert, heeft een probleem. De puberteit verloopt niet bij iedereen exact hetzelfde.
Maar uitblijvende menstruatie in combinatie met terugkerende buik- of bekkenpijn verdient wel aandacht. Zeker wanneer de pijn een cyclisch patroon lijkt te hebben of samengaat met een opgeblazen gevoel, plasproblemen of obstipatie.
Een arts kan met lichamelijk onderzoek en eventueel beeldvorming nagaan of er sprake is van een anatomische blokkade. Bij aanhoudende klachten is het belangrijk om niet uitsluitend uit te gaan van bijvoorbeeld stress, darmklachten of een ‘late’ puberteit.
Het lichaam doet wat het moet doen
Het verhaal van een meisje dat nog nooit zichtbaar heeft gemenstrueerd, maar wel iedere maand pijn krijgt, laat zien hoe belangrijk anatomische kennis kan zijn.
Bij een imperforate hymen is niet de menstruatie zelf het probleem. Het probleem is dat de natuurlijke uitgang ontbreekt.
Een klein verschil dat al vóór de geboorte ontstaat, kan daardoor jaren later grote gevolgen hebben. Gelukkig is de aandoening goed behandelbaar wanneer deze tijdig wordt herkend.
En misschien is dat wel de belangrijkste boodschap: het hymen is geen mysterieuze ‘barrière’, maar gewoon anatomisch weefsel. Hoe beter we begrijpen hoe het vrouwelijk lichaam werkelijk is opgebouwd, hoe minder ruimte er overblijft voor angst, schaamte en hardnekkige mythes.
